समीक्षा – फिर्दोसको साँचो (कथासङ्ग्रह)

जीवन सोनी – कुमाख गा. पा. ०२, सल्यान, कर्णाली प्रदेश (हाल- जालन्धर, पञ्जाब, भारत)

“जाफिर्दोसको साँचो” सपना र आत्मा दर्शन र नेपाली समाजको एउटा सशक्त यथार्थ चित्रणको पारदर्शी ऐना हो ।

२०८२ को सुरुवातमै, नयाँ वर्षको चहलपहलका बीच वैशाखको पहिलो साता नेपाली आख्यानको दुनियाँमा एउटा महत्त्वपूर्ण कृति प्रकाशित भयो । त्यो हो– इन्डिगो इन्क प्रकाशनले बजारमा ल्याएको साहित्यकार राजबाबु श्रेष्ठ ‘सागर’ द्वारा लिखित कथा सङ्ग्रह “फिर्दोसको साँचो” ।

यो पुस्तक बजारमा आएदेखि नै म यसको रसास्वादन गर्न लालायित थिएँ । केही कथा त प्रकाशित हुनुअघि नै पढ्ने अवसर पाएको थिएँ, किनकि त्यतिन्जेल कथाकार श्रेष्ठ ‘सागर’ ज्यूसँग मेरो गहिरो आत्मीयता बनिसकेको थियो । तर, यो कृतिलाई पुस्तककै रूपमा सुम्सुम्याउँदै पढ्ने मेरो ठूलो धोको थियो ।

पुस्तक प्रकाशित भयो, तर म प्यासी नै रहेँ, अतृप्त नै रहेँ । म भारतमा भएकाले पुस्तक हातैमा लिएर पढ्न पाइनँ । पछि जेठ महिनाको अन्तिमतिर म नेपाल जाँदा पनि परिस्थिति यस्तै आइपर्‍यो कि म काठमाडौँ जान सकिनँ । कृतिकारज्यूसँग दाजुभाइका रूपमा भेट्ने, सँगै बस्ने र किताब तथा साहित्यका विभिन्न पाटोमा चर्चा गर्ने मेरो इच्छा अधुरै रह्यो । त्यतिबेला स्रष्टा आफैँ पनि कुनै काम विशेषले काठमाडौँबाहिर हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले म काठमाडौँ गएकै भए पनि हाम्रो भेट सम्भव थिएन ।

म भारत फर्किँदै गर्दा ‘फिर्दोसको साँचो’ नेपालगन्ज पुगेको खबर राजबाबु दाजुबाटै पाएँ र गदगद भएँ । तर, नेपालगन्जका पुस्तक पसलहरू एकपछि अर्को गर्दै चाहर्दा रित्तो हात फर्किनुपर्दा साँच्चै निराशा भयो । अन्ततः केही नलागेर स्रष्टा दाजुसँग गुनासो पोख्दै म आफ्नो कर्मथलो भारत पुगेँ । अनि दाजुले भन्नुभयो– “चिन्ता नलिनु भाई, म पीडीएफ (PDF) फाइल पठाउँछु, त्यही पढ्नुहोस् है ।”

म फेरि खुसी भएँ । यसरी ‘फिर्दोसको साँचो’ खोज्ने मेरो उपक्रम सकियो र यो ‘साँचो’ प्राप्त गरेपछि कथाभित्र गोताखोरी गर्ने काम सुरु भयो ।

सङ्ग्रह पाएपछि जागिर र आफ्नै वेब पत्रिका “हाम्रो कथाघर” को व्यस्तताबीच पढ्न समय मिलाउन अलिक गाह्रो अवश्य नै भएको थियो, तैपनि बिस्तारै पढेर सिध्याएँ । पढिसकेपछि जानी–नजानी, ढिलै भए पनि यसरी समीक्षा लेख्ने आँट गरेको छु र, यही नै एक असल पाठकको पहिलो कर्तव्य ठान्दछु पनि ।

अब लागौँ समीक्षातर्फ:

कथाहरूको संक्षिप्त चर्चा – यस सङ्ग्रहमा १० वटा कथाहरू छन्, जसलाई कथाकारले निकै मेहनतका साथ बुनेका छन् । कथाहरूका सार यसप्रकार छन् :

१. अलिखित कथा:

सङ्ग्रहको यो पहिलो कथाले एउटी बोल्न नसक्ने (लाटी) युवतीको वियोगान्त र बीभत्स कथा उजागर गर्छ  । आफ्नै बाबु र समाजका ‘प्रतिष्ठित’ व्यक्तिहरूबाट बलात्कृत भएकी ती युवतीको मृत्युपश्चात् उनको आत्माले एक लेखकसँग संवाद गर्छ। यो कथाले समाजमा व्याप्त बलात्कारको क्रूरता र नारीको निरीहतालाई अतियथार्थवादी शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ । “बोल्न नसक्नेको पनि कथा हुन्छ” भन्ने यसको मुख्य सन्देश हो ।

२. निर्जला:

यो कथा जातीय विभेद र सामाजिक संकीर्णतामाथि बुनिएको छ । एउटा ब्राह्मण युवक र दलित युवतीबीचको प्रेम, समाजले गरेको बहिष्कार र निर्जलाको अविचलित सङ्घर्ष यसको केन्द्रमा छ । वर्षौंपछि निर्जलाकी छोरी डाक्टर बनेर समाजमा फर्किँदा त्यसले जातीय अहङ्कारलाई जसरी परास्त गर्छ, त्यसले पाठकलाई एउटा सकारात्मक क्रान्तिको आभास दिलाउँछ ।

३. तिर्खा:

यौन मनोविज्ञान र मानवीय तृप्तिमा आधारित यो कथा अलि भिन्न प्रकृतिको छ । पात्र ‘अशोक’ को मानसिक अवस्था र उसले ‘तृप्ति’ नामकी युवतीप्रति राखेको आसक्तिलाई लेखकले निकै गहिराइमा पुगेर चित्रण गरेका छन् । यसले मानिसको मनभित्रको अतृप्त चाहना र त्यसले उत्पन्न गर्ने पागलपनलाई देखाएको छ ।

४. हिजकिल:

धार्मिक र दार्शनिक चेतना बोकेको यो कथाले कोरोना महामारीको समयलाई पृष्ठभूमिका रूपमा लिएको छ । पौराणिक सन्दर्भ र वर्तमानको सङ्कटलाई मिसाएर लेखकले जीवन र मृत्युको एउटा नयाँ भाष्य खडा गरेका छन् । यसले मानव जातिले प्रकृति र धर्मप्रति गर्ने लापरवाहीको परिणामलाई सांकेतिक रूपमा देखाएको छ ।

५. हिदायत:

हिन्दू-मुस्लिम सद्भाव र अन्धविश्वासको विरुद्धमा यो कथा उभिएको छ । हिन्दू युवक राकेश र मुसलमान युवती सायराको प्रेममा ‘जादु-टुना’ जस्ता अन्धविश्वासले कसरी सङ्कट ल्याउँछ र अन्त्यमा कसरी सत्यको विजय हुन्छ भन्ने यसमा देखाइएको छ । ‘हिदायत’ अर्थात् मार्गदर्शन – जुन धर्मभन्दा माथि मानवतामा हुन्छ भन्ने यसको सार हो ।

६. खामभित्रको चिठी:

यस कथाले वैवाहिक जीवनको एउटा अत्यन्तै गोप्य र संवेदनशील पाटो ‘पुरुष नपुंसकता’ लाई उधिनेको छ । एउटा श्रीमानले आफ्नी श्रीमतीको मातृत्वको चाहना पूरा गर्न र उसको खुसीका लागि गरेको एउटा जटिल सम्झौता र आत्मत्यागको कथा हो यो । यसले समाजको लोकलाज र व्यक्तिको आन्तरिक पीडालाई खामभित्र लुकेको चिठीजस्तै रहस्यमय बनाएको छ ।

७. किसोनिया:

यो सङ्ग्रहकै सबैभन्दा शक्तिशाली र मधेसी परिवेशको जीवन्त कथा हो । दाइजो प्रथा र ‘छोरा मोह’ ले गर्दा एउटी नारी (किसोनिया) ले भोग्नुपर्ने चरम यातना र बारम्बार गरिने भ्रूण हत्याको पीडा यसमा छ । रामदयाल जस्तो क्रूर पात्रमार्फत पितृसत्ताको कुरुप अनुहार देखाइएको छ । यो कथा पढ्दा पाठकको मस्तिष्कमा एउटा गह्रौँ बोझ महसुस हुन्छ ।

८. दागबत्ती:

मृगौला फेल भएकी पत्नीलाई बचाउन विक्रमले गरेको आर्थिक र मानसिक सङ्घर्षको कथा हो यो । अस्पतालको खर्च, मध्यमवर्गीय परिवारको बाध्यता र मृत्युसँगको लडाइँलाई लेखकले अत्यन्तै भावुक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । अन्त्यमा पत्नीलाई दागबत्ती आफैँले दिनुपर्ने अवस्थाले प्रेमको वियोगान्त रूप देखाउँछ ।

९. हर्षवर्धन र महर्षि:

यो कथा पौराणिक र काल्पनिक छ । देवदूतहरू समेत कसरी पृथ्वीको कामवासना र मोहमा फस्छन् भन्ने यसको विषयवस्तु हो । मानिसको उत्पत्ति र स्वर्ग-पृथ्वीको सम्बन्धलाई लेखकले दार्शनिक दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरेका छन् ।

१०. ओभर स्पिड:

सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाएकाहरूको आत्माले सडक अनुशासन पालना नगर्नेहरूलाई कसरी पाठ सिकाउँछन् भन्ने कल्पना यसमा गरिएको छ । तीव्र गतिको सवारीले निम्त्याउने विनाश र त्यसप्रति समाजको गैरजिम्मेवारीपनलाई यसले व्यङ्ग्य गरेको छ ।

२. शिल्पगत विशेषता र समालोचकीय दृष्टिकोण

सामाजिक यथार्थवाद र अतियथार्थवादको सम्मिश्रण: सागरले सामाजिक समस्याहरूलाई प्रस्तुत गर्दा कतै कठोर यथार्थवादी शैली अपनाएका छन् (निर्जला, किसोनिया) त कतै आत्मा र अलौकिक शक्तिहरूको सहारा लिएर अतियथार्थवादी प्रयोग गरेका छन् (अलिखित कथा, ओभर स्पिड) ।

नारीवादी चेतना : सङ्ग्रहका धेरै कथाहरूले नारीमाथि हुने दमन, बलात्कार, जातीय विभेद र लैङ्गिक असमानता विरुद्ध आवाज उठाएका छन् । लेखक नारी पात्रहरूको सङ्घर्ष र उनीहरूको अस्तित्वको खोजीमा निकै संवेदनशील देखिएका छन् ।

परिवेश र भाषाको विविधता : मधेसको देहातदेखि काठमाडौँका व्यस्त सडकसम्मको परिवेशलाई लेखकले न्याय गरेका छन् । विशेष गरी ‘किसोनिया’ कथामा प्रयोग गरिएको स्थानीय लवज र शब्दहरूले कथालाई मौलिक र प्रभावशाली बनाएका छन् ।

दार्शनिक र आध्यात्मिक पक्ष : लेखकले कुरान, हदीस र पौराणिक सन्दर्भहरूलाई आधुनिक कथाको ढाँचामा ढालेर नयाँ प्रयोग गरेका छन् र यसले कृतिको गरिमा बढाएको छ ।

सङ्ग्रहका सबल र दुर्बल पक्षहरू –

सबल पक्षहरू : शिल्प र शैली: कथाकारले ‘जादुमयी यथार्थवाद’ (Magic Realism) को सुन्दर प्रयोग गरेका छन् । सपना, आत्मा र यथार्थको मिश्रणले कथाहरूलाई अन्त्यसम्म रोचक बनाउँछन् ।

स्थानीय लवज : कथाहरूमा प्रयोग गरिएको मधेसको मैथिली–नेपाली मिश्रित संवादले कथामा माटोको सुगन्ध भरेको छ, जसले गर्दा पाठकले कथालाई आफ्नै परिवेशको अनुभव गर्छन् ।

विषयवस्तुको विविधता : एउटै सङ्ग्रहमा बलात्कार, जातीय विभेद, धार्मिक सहिष्णुता, वैदेशिक रोजगारी र सडक दुर्घटनाजस्ता फरक–फरक सामाजिक मुद्दाहरू समेटिनु यस कथासङ्ग्रहको ठूलो शक्ति हो ।

दुर्बल पक्षहरू : अति–हिंसाको चित्रण: केही कथाहरूमा (जस्तै ‘अलिखित कथा’ र ‘किसोनिया’) हिंसा र बलात्कारका दृश्यहरू निकै नाङ्गो र बीभत्स रूपमा वर्णन गरिएका छन्, जसले नरम मन भएका पाठकलाई अलि असहज बनाउन सक्छ।

समान ढाँचा : धेरैजसो कथाहरू सपनाबाट सुरु भएर सपनामै सकिने वा आत्माको प्रवेश हुने खालका छन् । यसले गर्दा कतिपय पाठकलाई कथाको अन्त्य अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ र नवीनताको अभाव खड्किन सक्छ ।

समाजमा पर्ने प्रभाव – सकारात्मक प्रभाव : यो पुस्तकले समाजमा छोरीप्रतिको सम्मान बढाउन, जातीय विभेद हटाउन र सडक अनुशासन पालना गर्न ठूलो प्रेरणा दिन्छ । यसले पाठकलाई सामाजिक विसङ्गति विरुद्ध सोच्न र आवाज उठाउन बाध्य पार्छ । धार्मिक सहिष्णुताको पाटोले समाजमा सद्भाव फैलाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

नकारात्मक प्रभाव : समाजको निकै अँध्यारो र क्रूर पाटोलाई उदाङ्गो पार्दा कमजोर मानसिकता भएका पाठकहरूमा निराशा वा समाजप्रतिको नकारात्मक धारणा पैदा हुन सक्छ । तर, साहित्यले समाजको ऐना देखाउने भएकाले यसलाई सत्य स्वीकार्ने साहसका रूपमा पनि लिन सकिन्छ ।

पाठकले यो पुस्तक किन पढ्ने ?

यो पुस्तक हरेक सचेत पाठकले पढ्नै पर्ने कृतिहरूमध्ये एक हो । किनभने, यसले हामीले सुन्न र देख्न नचाहेका तर हाम्रै समाजमा भइरहेका ‘अलिखित’ पीडाहरूलाई स्वर दिएको छ । यदि तपाईँ नेपाली कथामा नयाँ स्वाद, मधेसको वास्तविक चित्रण र मानवीय संवेदनाको गहिराइ खोज्दै हुनुहुन्छ भने यो सङ्ग्रह तपाईँका लागि एउटा अनिवार्य खुराक हो ।

निष्कर्ष र शुभकामना –

अन्ततः, भारतको कर्मथलोदेखि नेपालगन्जका पसल-पसलहरूसम्मको मेरो “फिर्दोसको साँचो” खोज्ने यात्रा सार्थक भएको छ । यो साँचोले मेरा धेरै वैचारिक ढोकाहरू उघारिदिएको छ । यति सशक्त, मर्मस्पर्शी र शिल्पयुक्त कथाहरू बुन्नुभएकोमा आदरणीय कथाकार राजबाबु श्रेष्ठ ‘सागर’ दाजुलाई हृदयदेखि नै धेरै–धेरै धन्यवादका साथै हार्दिक बधाई तथा शुभकामना अर्पण गर्दछु ।

यो सङ्ग्रह पढेपछि अब मेरो मनमा एउटा नयाँ जिज्ञासा पलाएको छ— श्रेष्ठ ‘सागर’ दाजुको अर्को कृति कहिले आउँदैछ? अब कुन नयाँ परिवेश र विषयवस्तुमा तपाईँको कलम चल्नेछ?

तपाईँको आगामी सिर्जनाको प्रतीक्षामा फेरि एउटा प्यासी पाठक तयार भइसकेको छ ।

हजुरको उज्ज्वल साहित्यिक भविष्यको कामना !